Is ‘hè?’ een universeel woord?

Het woordje ‘huh?’, dat je gebruikt wanneer je iets niet goed gehoord hebt, lijkt universeel te zijn: het klinkt ongeveer hetzelfde in talen rond de hele wereld. Dat is één van de resultaten van een vergelijkende taalstudie door onderzoekers Mark Dingemanse, Francisco Torreira en Nick Enfield van het Max Planck Instituut in Nijmegen. Het onderzoek verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift PLOS ONE.

Op het eerste gezicht lijkt het nogal triviaal om onderzoek te doen naar ‘hè’ — of ‘huh?’, zoals het in het Engels geschreven wordt. Maar woorden als dit zijn onmisbaar in communicatie. Zonder ze zouden er geen manieren zijn om snel aan te geven dat we iets niet goed gehoord of verstaan hebben, en zouden onze gesprekken constant ontsporen door misverstanden.

Dingemanse en collega’s bestudeerden talen van over de hele wereld en vonden dat ze allemaal een woord hebben dat qua vorm en betekenis lijkt op ‘huh?’. Dat is bijzonder, omdat woorden meestal heel verschillend zijn in talen die niet aan elkaar verwant zijn. ‘Hond’ bijvoorbeeld is inu in het Japans, chien in het Frans, en dog in het Engels. Maar is ‘huh?’ dan wel een echt woord? Om dat uit te vinden deden Dingemanse en collega’s een fonetische analyse van 200 opnames van ‘huh?’ in 10 talen. Daarin vonden ze dat ‘huh?’, hoewel veel minder verschillend dan andere woorden, toch per taal verschilt. ‘Huh?’ is een ander geval dan menselijke geluiden die universeel zijn omdat ze aangeboren zijn, zoals niezen of kreten. Het is een woord dat je moet leren.

Waarom is het woord dan toch soortgelijk in al die talen? Om dit te begrijpen onderzochten Dingemanse en collega’s de context waarin het voorkomt. Het gebeurt vaak genoeg dat we in een gesprek iets niet goed horen of begrijpen. Voor dat soort gevallen is een snelle oplossing nodig: een signaal dat aangeeft dat er een probleem is voordat de indruk onstaat dat je om andere redenen aarzelt. Dat signaal moet makkelijk uit te spreken zijn, juist als je met je mond vol tanden staat; en het moet vragend zijn, zodat duidelijk is dat de eerdere spreker meteen weer aan de beurt is. Omdat deze vereisten in alle talen gelijk zijn, kunnen ze ervoor zorgen dat elke taal op eenzelfde soort oplossing uitkomt: een eenvoudige, vragende, snel-uit-te-spreken lettergreep zoals ‘huh?’ (Engels), ‘a?’ (Chinees), ‘e?’ (Spaans), ‘a?’ (Lao), of ‘hè?’ (Nederlands).

Dit is een vorm van convergente evolutie, een fenomeen bekend uit de evolutionaire biologie: als verschillende soorten in een gelijksoortige omgeving leven, kunnen ze onafhankelijk van elkaar gelijkenissen gaan vertonen. Haaien en dolfijnen bijvoorbeeld verschillen flink in evolutionaire afstamming, maar hun lichaam heeft eenzelfde soort vorm, aangepast aan het water. Op dezelfde manier, zo stellen Dingemanse en collega’s, kan het zijn dat woorden eenzelfde soort vorm aannemen als ze in gesprekken voorkomen in dezelfde soort ‘omgeving’. Talen kunnen enorm van elkaar verschillen, maar sommige basisvereisten voor gespreksvoering zijn overal hetzelfde. Dat is waarschijnlijk waarom een woord als ‘huh?’ in alle talen ongeveer hetzelfde klinkt.

Hoe primitief het ook lijkt, een woord als ‘huh?’ vind je nergens in het dierenrijk, zelfs niet bij onze naaste evolutionaire verwanten. Alleen de mens heeft een communicatiesysteem waarmee niet alleen complexe gedachten uit te drukken zijn, maar ook misverstanden gesignaleerd en opgelost worden. Zo kan een nederig woordje als ‘huh?’ ons veel leren over onze aard als ultrasociale wezens.

Dingemanse, Mark, Francisco Torreira, and N.J. Enfield. 2013. “Is ‘Huh?’ a universal word? Conversational infrastructure and the convergent evolution of linguistic items.” PLOS ONE. doi:10.1371/journal.pone.0078273.

Contact

Dit onderzoek is uitgevoerd door Mark Dingemanse, Francisco Torreira, en Nick Enfield, verbonden aan het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in Nijmegen. Meer informatie? Neem contact op met Mark Dingemanse (mark.dingemanse@mpi.nl of +31 6 26 97 1983).